Anish Kapoor

Door Sya van 't Vlie


Interactiviteit bij Anish Kapoor

De aankoop in 2012 van Vertigo van Anish Kapoor (1954) was voor museum De Pont aanleiding om een overzichtstentoonstelling van Kapoors werken uit de voorafgaande zes jaar samen te stellen. In de grote zaal werd de kijker overdonderd door een oogstrelend spektakel van spiegelende zilverkleurige objecten. Maar het ging om meer dan die glimmende buitenkant. Waren 'oudere' werken van Kapoor ook al uit op de belevenis, dit overzicht van recenter werk was uitermate interactief. Omdat De Pont een paar werken uit de jaren '90 in de collectie heeft, is die ontwikkeling goed te volgen.

Descent into Limbo

Descent into Limbo (1992) en Untitled (1994-95) zijn die werken die De Pont al langer in de collectie heeft.

Bij Descent into Limbo denk je als kijker naar een platte cirkel te kijken, maar langzaam dringt het tot je door dat die platte cirkel in werkelijkheid een donker rond gat is. Dat gat bevindt zich in één van de zogenaamde 'wolhokken' van het museum. Die twijfel over wat we zien, is precies waarop Kapoor uit is. Want die twijfel bepaalt ons gedrag. De bewegingsruimte in het hok is gering. Eerst denken we om een platte zwarte cirkel te lopen maar zodra het doordringt dat die cirkel een bodemloos zwart gat is, proberen we voorzichtig er niet in te vallen. Kapoor heeft dit bolvormige gat van binnen helemaal bestreken met een donkerblauw pigment dat al het licht absorbeert zodat we geen diepte meer zien. Descent into Limbo betekent letterlijk: afdaling in het ongewisse. Op treffende wijze geeft Kapoor met die titel aan dat het avontuur in de ervaring van zijn werk vooral is gelegen in het kijken zelf. Door zijn werk worden we visueel op het verkeerde been gezet en worden we ons ervan bewust dat we niet altijd kunnen vertrouwen op onze ogen. Ook het aangrenzende wolhok is van dat ongewisse doordrongen. In het volkomen donker lijkt het hok leeg, maar naarmate je ogen wennen aan de duisternis, doemt langzaam een enorme blauwe bol op.

Untitled

Het meer dan manshoge, massief stenen Untitled (1994-95) is een sculptuur van tegenstellingen: de rechthoekige buitenvorm tegenover de ellipsvormige holte, de ruwe buitenkant tegenover de glad gepolijste binnenkant, de donkere steen tegenover het weerkaatste licht. Als je goed kijkt zie je in de reflectie van dat licht de wereld tegengesteld: boven wordt onder en links wordt rechts. Met een steen van zes ton geeft Kapoor ons een immaterieel en raadselachtig beeld van de wereld op z’n kop. Weer wordt de eigen visuele waarneming aan het wankelen gebracht. Vanzelfsprekende kijkpatronen vallen weg en de ‘leegte’ die daardoor ontstaat, biedt ruimte voor nieuwe ervaringen. Die leegte vormt paradoxaal genoeg, zowel letterlijk als figuurlijk, de inhoud van de sculptuur. Door het wegvallen van de materiële begrenzing verlies je je als kijker in het zwarte gat. Op 'Lustwarande 04 - Disorientation by Beauty' was een recentere versie van Untitled (2003) te zijn. De glad gepolijste binnenkant is rond en minder diep, waardoor het beeld van de omgekeerde wereld beter zichtbaar is, en die ervaring zich erin te verliezen uitblijft.

Vertigo

Het overzicht in de grote zaal laat zien dat Kapoor zijn thema’s in een nieuw jasje heeft gestoken. In plaats van met materialen die het licht vasthouden werkt hij nu met oppervlakken die het terugkaatsen. In de hoge en gebogen los in de ruimte staande spiegelende wanden S Curve (2008) en Vertigo (2008) zie je jezelf en de andere kijkers dik, dun of op de kop weerspiegeld. Deze visuele verschijnselen zijn rationeel te verklaren met de brandpuntafstand van holle en bolle vlakken, maar dat doet niets af aan de zinsbegoochelende ervaring.
Bij Vertigo is het gevoel van duizeling en desoriëntatie het hevigst. Als je erlangs loopt zie je de ruimte mee bewegen. Het is onduidelijk waar de werkelijke ruimte overgaat in zijn spiegelbeeld. Kapoor verstoort onze beleving van de ruimte. Je hebt het gevoel naar binnen te worden getrokken en opgeslokt te worden. Niet alleen krommen de wanden zich om je heen, de ruimte lijkt rond om je heen te kantelen.
Volgens het informatiefoldertje activeert Kapoor met Vertigo niet alleen het oog maar het hele lichaam. Alleen door te bewegen en een actieve relatie aan te gaan met het werk kan men het ten volle ervaren. De opeenvolging van situaties geeft het werk een filmisch karakter. Niet voor niets heeft Kapoor dit werk genoemd naar Alfred Hitchcocks thriller uit 1958, waarin de duizelingen van de hoofdrolspeler worden gevisualiseerd in de bewegingen van de camera.
Verder zouden de ervaringen die de werken van Kapoor oproepen, de puur zintuiglijke ervaring overstijgen en de huiveringwekkende schoonheidservaring benaderen die we omschrijven als het sublieme. Aan dit begrip wil Kapoor met zijn spiegelende sculpturen van roestvrij staal een nieuwe invulling geven. In een gesprek met Heidi Reitmaier in juli 2007 stelt hij dat ‘de traditionele verschijningsvorm van het sublieme het matte oppervlak is, diep en absorberend. Het blinkende staat wellicht voor de moderne verschijningsvorm van het sublieme, die volkomen reflectief is, totaal aanwezig is en de blik terugwerpt op zichzelf. Dit zou een nieuwe manier kunnen zijn om na te denken over het niet-tastbare object.’
Zelf vind ik het entertainment-gehalte van de spiegelende werken te hoog voor de kwalifcatie subliem.

Shooting into the Corner

En dat Kapoor entertainment niet schuwt bewijst Shooting into the Corner (2008-09). Door de grote zaal lopend werd ik plotseling opgeschrikt door een luide knal. Er hadden zich mensen verzameld in de opening naar een van de kleinere zalen. Een suppoost had net met een kanon een met rode was gevulde bus de hoek ingeschoten. Dit spektakel herhaalde zich op gezette tijden. Bij het volgende salvo stond ik erbij. Bij een kanon denk je meteen aan oorlog, maar hier werd hij ingezet voor een ludieke handeling. Gaande de expositie werd de hoeksculptuur van druipende was steeds groter terwijl de stapel bussen met was langzaam verdween. Jammer dat een suppoost en niet een kijker, ik bijvoorbeeld, het kanon mocht bedienen. Dat zou pas echt een kick geven.

Leviathan

Die toenemende interactiviteit is een opmaat naar Leviathan, waarvoor we naar Parijs moeten. Van een spiegelwand die je lijkt op te slokken naar een gigantische inloopsculptuur die jou en zo'n honderd andere kijkers echt opslokt. Op 12 mei 2011 opende in het Grand Palais in Parijs de vierde editie van 'MONUMENTA'. Na Anselm Kiefer, Richard Serra en Christian Boltanski was het deze keer aan Anish Kapoor om in dit markante gebouw een tentoonstelling te maken. Kapoor koos voor één enkele inloopsculptuur die qua schaal precies paste in het gebouw. De titel van het dieprode werk, Leviathan, was ingegeven door het idee van de 17e eeuwse filosoof Thomas Hobbes van de staat als een log, inchoate monster. Kapoor droeg het op aan zijn collega Ai Weiwei, van wie toenertijd al weken geen levensteken was vernomen: "When governments silence artists it bears witness to their barbarity", aldus Kapoor.

In het Grand Palais werden kijkers direct de gigantische opblaasbare constructie ingestuurd. De constructie bestond uit een vier-armige ruimtevullende ballon van pvc-folie, waarvan de bollen strak stonden dankzij de lucht die er met compressoren werd ingepompt. Eenmaal binnen werden de kijkers overweldigd door een zee van rood. De ruimte van het Grand Palais is gebouwd als een kathedraal. Het leek Kapoor interessant om te zien of het mogelijk was daarbinnen een ruimte met drie gaten te maken. Deze gaten zijn enorme ronde ruimtes die schuil gaan onder het dieprode pvc. Dat idee van de kathedraal werd extra onderstreept als de zon doorbrak en de dakconstructie van het Grand Palais zichtbaar werd door de pvc-huid en ging meespelen in het schouwspel.
Kapoor was uit op een overdonderend schokeffect bij binnenkomst gevolgd door een contemplatieve tocht door het kunstwerk. Want hij mikt erop dat het betreden van de bloedrode ruimte iets teweeg brengt bij de kijker. Door de werking van schaal en kleur verandert de tijdsbeleving en worden herinneringen geactiveerd. Ik had het gevoel een enorme baarmoeder te zijn binnen gegaan. De baarmoeder als een heilige ruimte?!
Pas als ze Leviathan uitkomen zien de kijkers het Grand Palais, met z'n glazen orangerie-achtige dak en art-nouveau balkonnen die de inloopsculptuur omsluiten. Een grotere tegenstelling tussen binnen en buiten is bijna niet mogelijk.