Atelier van Lieshout

Door Sya van 't Vlie


Grensvervaging tussen functioneel en niet-funtioneel

Joep van Lieshout (1963) werkt sinds 1995 samen met zijn team onder de naam Atelier van Lieshout (AVL). Dat ‘atelier’ geeft aan dat behalve Van Lieshout zelf ook zijn teamleden plannen voor kunstwerken aandragen. Verder zegt Van Lieshout in interviews dat naarmate de bedrijfsvoering meer tijd vergt hij ook de uitvoering steeds meer uitbesteedt. In het werk van AVL vervaagt de grens tussen architectuur, sculptuur en design, tussen kunst, toegepaste kunst en gebruiksvoorwerpen. Binnen het kader van de Crossovers tussen sculptuur en architectuur passen dan ook niet alleen inloopsculpturen maar ook hotelkamers, badkamers, wc’s, keukens, en caravans.

AVL toont hun inloopsculpturen op diverse grote overzichtstentoonstellingen als ‘Happy Forest’ bij het Kröller-Müller Museum (2005), ‘Infernopolis’ (2010) in de voormalige onderzeebootloods van de Rotterdamse haven, met onder andere werk behorend tot de projecten SlaveCity en Cradle-to-Cradle, en ‘Agricola Novus’ (2012) bij ‘dertien hectare’ in Heeswijk. In deze exposities en projecten draagt Van Lieshout een visie op de wereld uit, die bij onveranderd gedrag van de mensheid, resulteert in het ontstaan van zelfstandige gemeenschappen die op alle mogelijke manieren proberen te overleven. Ze moeten voorzien in het eigen onderhoud en zorgen voor de eigen veiligheid. De manieren waarop verschillen per type gemeenschap. In deze tekst heb ik me beperkt tot enkele exemplarische crossovers tussen sculptuur en architectuur van AVL. Maar hun werk omvat heel veel meer. Veel installaties en (ensceneringen van) sculpturen zoomen in op allerlei aspecten van genoemde overlevingsstrijd: goed en kwaad, helden en slachtoffers, en wapens. In het blad Beelden leest u meer over ‘Infernopolis’ in een artikel van collega Piet Augustijn. Zelf schreef ik artikelen over ‘Agricola Novus’ bij ‘dertien hectare’ en ‘Manufactuur’ bij Grimm Gallery. U vindt deze artikelen op www.beeldenmagazine.nl

Functioneel

Een voorbeeld van een funcionele ruimte die velen wel kennen zijn de wc’s van het café-restaurant van Museum Boijmans van Beuningen. Minder bekend, maar zeker niet minder spectaculair, is de geluiddichte muziekkamer in het Amsterdamse Lloyd Hotel.

De wc-unit

Bij de uitbreiding van het gebouw van Museum Boijmans Van Beuningen in 1989 met een paviljoen van de architect Hubert-Jan Henket ontwierp Van Lieshout een bijzondere frisgroene wc-unit die als het ware tegen het paviljoen van Henket is aangeplakt. De wc-unit heeft de vorm van een grote penis en is gesitueerd in de doorgang met glazen ramen die het hoofdgebouw verbindt met het paviljoen dat onderdak biedt aan het museum café. De penis lijkt de glazen doorgang te doorkruisen. De kop van de penis bevindt zich aan de ene kant en biedt toegang tot museumtuin. Aan de andere kant bevinden zich de testikels, de een met de dames wc, de ander met die voor de heren. De buitenkant is bedekt met een groenbruine camouflage print, die een geheel vormt met de omgeving van gebouw en tuin. Voor diegenen die het is ontgaan dat zij hun behoefte doen in een testikel ligt in het tuintje op weg naar het paviljoen een enorme penis van Joep van Lieshout. Volgens de on-line catalgus van het museum behoort Biopik (1992) tot een serie werken die verwijst naar oerdriften. Het is een uiting van het verlangen om het lichaam uit te breiden. In die zin is het ook op te vatten als 'werktuig' van het verlangen. Boijmans verwierf het na een overzichtstentoonstelling van Joep van Lieshout in 1997. In de catalogus poseerde Van Lieshout met zijn enorme, lichtgewicht Biopik op de heupen. 'Yippee-i-ay! Joep van Lieshout is klaar voor de strijd tussen de seksen, de strijd om het bestaan, de strijd om haantje de voorste te zijn', aldus Lucette ter Borg in haar recensie van de expositie.
Ook de bar, tafels en stoelen in het museumrestaurant zijn afkomstig uit het Atelier Van Lieshout.

De muziekkamer

De geluiddichte muziekkamer in het Lloyd Hotel telt twee verdiepingen. Beneden staan een vleugel en een comfortabele zithoek. Via een oranjerode wenteltrap, waarin badkamer en wc vernufig zijn opgenomen, bereikt de gast - een dirigent, concertpianist of rockster - de bovenkamer met 8-persoons bed dat hij kan delen met zeven bewonderaars of groupies.

Inloopsculpturen

Anders dan sculptuurbouwsels, die ontoegankelijk zijn, zijn inloopsculpturen sculpturale bouwsels die de kijkers kunnen betreden. Zodra ze een inloopsculptuur binnengaan worden ze zowel onderdeel als medemaker van het kunstwerk. Hoe groter hun inbreng (soms stuurt de kunstenaar aan op door hem gewenst gedrag), hoe meer medemaker ze zijn. AVL is er meestal niet op uit het gedrag van kijkers te sturen. Van Lieshout wil ze hooguit deelgenoot maken van zijn obsessies, ze daarmee in verlegenheid brengen, en zich dat laten realiseren.

Mobile Home for Kröller Müller

De Mobile Home for Kröller Müller (1995) maakte deel uit van de AVL-overzichtsexpositie ‘Happy Forest’ in 2005. Sindsdien heeft de ‘mobile home’ op diverse plekken in de tuin of het bos van het museum gestaan. Zoals de titel impliceert is de ‘mobile home’ een soort caravan, gemaakt van polyester in vrolijke kleuren. Op een grasveld tussen de bomen lijkt hij hier door zijn bewoners te zijn neergezet om een tijdje in de museumtuin te verpozen op een van hun reizen. De caravan bestaat uit een ‘masterunit’, de hoofdruimte, waaraan verschillende slave-units zijn verbonden, zoals slaapunit, keukenunit, kantoorunit en sanitairunit. De slaapunit is ondergebracht in een gele uitstulpende bubbel. De sanitairunit is gemaakt van blauw polyester, de kantoorunit en de keukenunit, die zijn opgebouwd uit platen gefineerd hout, zijn eenvoudig vormgegeven.

Hagioscoop

Overmatige consumptie en schaarste aan grondstoffen leiden volgens Van Lieshout tot een verharding van de menselijke verhoudingen en een sterke overlevingsdrang. Hij voorziet een nieuwe tribale wereldorde, waarin groepen mensen zich gaan organiseren in stamverband. Sommige van die groepen zullen zich richten op de industrie, andere op de landbouw. In de toekomstige boerengemeenschappen zijn de leden aangewezen op samenwerking. Verder moeten ze in hun eigen onderhoud kunnen voorzien en voor hun eigen veiligheid kunnen zorgen.
Op 'Agricola Novus' bij '13 hectare' in Heeswijk (2012) was de eerste boerderij van zo’n nieuwe boerengemeenschap te zien: de Hagioscoop uit het denkbeeldige jaar 0. De Hagioscoop is een groot kruisvormig bouwsel van 15 bij 10 meter dat is opgebouwd uit polyurethaan en fiberglas gemengd met aarde.
De Hagioscoop bestaat uit vier ruimten: de adobestijl keuken, het grotachtige slaapvertrek, de timmerwerkplaats en de stal die onderdak biedt aan een schaap en een ezel. De tegenstelling tussen de sculpturale vormen van de keuken en de strakkere architecturale opbouw van de timmerwerkplaats maken het interieur tot een spannend geheel.

BikiniBar

Voor Beaufort02, de tweede editie van de driejaarlijkse kunstroute langs de Belgische kust in 2006, realiseerde AVL een polyester sculptuur in de vorm van een grote vrouwentors in rode bikini. BikiniBar is een ‘mensfiguurlijke’ inloopsculptuur. Kijkers kunnen de vrouwentors betreden, want op de plek waar een van de benen is geamputeerd bevindt zich een deur. De romp telt ook een aantal ramen. De vrouwentors is bedoeld als hangplek voor ouderen. Typisch voor Van Lieshout om naast de camping vol caravans niet te kiezen voor een caravan zoals Mobile Home for Kröller Müller, maar voor een vrouw die lekker op het gras ligt te zonnen. In 2009 lag de tors tijdens ArtZuid op het grasveld voor het Hilton Hotel. BikiniBar is een intrigerende mix van sensualiteit, verminking en gezelligheid.

BikiniBar is verwant aan orgaansculpturen als BarRectum (2005) en Baarmoederhuis (2004). Beide zijn crossovers tussen sculptuur en architectuur. BarRectum is een architectonische sculptuur van ons spijsveteringsstelsel, te beginnen bij de tong en eindigend met de anus met een minibar om een biertje kunnen drinken. Baarmoederhuis is een baarmoeder met eierstokken. In de baarmoeder is een comfortabel bed opgemaakt; in de eierstokken bevinden zich de wc en de douche, en alweer een minibar.
Behalve op ‘Happy Forest’ waren beide ook te zien op ‘Infernopolis’.

Darwin

In 2012 was bij de vestiging Keizersgracht van Grimm Gallery een AVL-expositie over SlaveCiy te zien, met veel tekeningen en maquettes. In de periode 2005-2009 presenteerde AVL onderdelen van dit project in binnen - en buitenland. In een interview met Hans den Hartog Jager noemt Joep van Lieshout SlaveCity "een model voor een utopische samenleving". In SlaveCity is alles gericht op het realiseren van maximale winst. De samenleving is volledig zelfvoorzienend en alle activiteiten worden ecologisch verantwoord uitgevoerd. De inwoners van SlaveCity zijn slaven. Net als alle voorwerpen worden ook deze slaven gerecycled. Als ze niet meer functioneren worden hun lichamen verwerkt. Tijdens hun werkzame leven houden ze zich bezig met vooral hightech werk. In plaats van betaling in geld, worden ze voor hun arbeid beloond met mogelijkheden tot recreatie en bordeelbezoek.
Op de expositie bij Grimm hing een maquette van het luxebordeel voor vrouwen dat de vorm heeft van een spermatozoön. Om er te kunnen ‘werken’ worden de mannen geselecteerd op de kwaliteit van hun sperma. Ze gaan achter in de staart van het spermatozoön naar binnen door een deurtje en moeten dan de hele weg tot de kop afleggen. Alleen de mannen met het beste zaad bereiken hun bestemming. Op Infernopolis stond een blauwe architectonische sculptuur van dit luxebordeel, met de toepasselijke titel Darwin. Want de mannen die onderweg zijn afgevallen wegens onproductief sperma, zijn op een grote hoop onder het bordeel terecht gekomen. In de kop van het spermatozoön bevindt zich een bed waarin een vrouw in afwachting is van de man(nen) van wie ze dat top-kwaliteit zaad mag ontvangen.

Manufactuur

Gelijktijdig met SlaveCity was bij de andere vestiging van Grimm Gallery in de Amsterdamse Pijp Manufactuur (2012) te zien. Hier borduurt AVL voort op 'Agricola Novus'. De hele galerie is omgebouwd tot een boerenbedrijf. Bij binnenkomst wordt de kijker begroet door Cow (2011). Zou de nieuwe boer deze in tweeën gehakte koe moeten aanbidden als een heilige koe? Of verbeeldt deze koe een offer aan God/de goden? Doorlopend stuit de kijker op een muur van houten planken met daarin een gat, waardoor hij het boerenbedrijf, bestaand uit boerderij en boerenerf, betreedt.
De boerderij strekt zich uit over de hele breedte van de galerie. Er staat een zitje bestaand uit een bankje en twee stoelen, er is een keukenhoek met stoelen rond een fornuis met gamellen aan kettingen en een set grote pannen. Maar het grootste deel van de boerderij wordt in beslag genomen door de 17 m lange zaagmachine Saw Mill. Daardoor ontstaat de suggestie dat de planken waarmee de boerderij is opgebouwd, met deze zaagmachine zijn gezaagd. De zaagmachine wordt in werking gezet door menskracht, met behulp van een tredmolen.

Met Manufactuur schept AVL een leefruimte waarin land- en handarbeid centraal staan. Van Lieshout bestempelt het als 'een nieuw economisch model dat arbeid, grondstoffen en producten weer dichter bij elkaar brengt'. Maar naast landbouw en industrie is er nog een derde pijler waarop Van Lieshouts tribale wereldorde berust: traditie. Hierin is ruimte voor creatieve vrijheid. Binnen deze traditie past de aankleding van de boerderij met houtsneden en sculpturen. De houtsneden zijn veelal van werktuigen en drie van de sculpturen zijn koppen met trechters, de zogenaamde Funnelheads. Doordat je dergelijke kunstwerken niet verwacht in een boerderij, krijgt de ruimte iets van een tentoonstellingsruimte en verandert de boerderij in een modelboerderij. AVL benadrukt dit expositie-aspect door de stoelen en het bankje titels te geven, alsof het sculpturen zijn. Zo heet het bankje Waterpas, de blauwe stoel Blue Magic – een verwijzing naar het blauw van Yves Klein? – en de onbeschilderde stoel Naturel. Het toeval heeft bij de laatste bijgedragen aan de decoratie. Het patroon van de boom zorgt voor een prachtig kussen. Het oranje stoeltje in de keuken heet Capri en de titel van het gele stoeltje geeft precies aan wat het is: een ingezakte Pudding.
Manufactuur is eitgenlijk geen inloopsculptuur meer, maar een installatie waarin een beroep wordt gedaaan op de participatie van de kijker (door een gat naar binnen en naar buiten stappen, bankjes en stoeltjes uitproberen). Tracy Metz noemt Manufactuur in haar recensie ' een indrukwekkende AVL-productie, breed van opzet, groot van schaal, ambachtelijk en visionair tegelijk'. Anders dan het dystopische SlaveCity toont Manufactuur wel een utopische samenleving van de toekomst.

Bronnen
Piet Aufustijn - 'Infernopolis' (in Beelden)
Sya van 't Vlie - 'Agricola Novus' (in Beelden)
Sya van 't Vlie - 'Manufactuur' (in Beelden)
mondelinge informatie medewerkers '13 hectare' en Grimm Gallery
Tracy Metz - 'Oude en utopische boerderijen' (in NRC)
Diverse interviews met Joep van Lieshout op internet