Nathaniel Mellors - 'The Nest'

Door Sya van 't Vlie


Een installatie in een kijkdoos

In 2011 was hij de winnaar van de Cobra Kunstprijs Amstelveen: Nathaniel Mellors (1974, Doncaster, Engeland). Onderdeel van de kunstprijs was een tentoonstelling in het Cobra Museum, inclusief een bijbehorende publicatie. ‘The Nest’ is een totaalinstallatie met sculpturen, fotogrammen en films. Maar ‘The Nest’ is vooral een (nadere) kennismaking met het prettig gestoorde gezin Maddox-Wilson uit Mellors’ soap Ourhouse.

Kijkdoos

Meteen bij de entree wacht de kijker een verrassing. Mellors heeft zich het schilderij met gat van Karel Appel toegeëigend. Het blokkeert de doorgang.

Appel heeft het in 1961 gemaakt om het Jan Vrijman mogelijk te maken om in zijn film De werkelijkheid van Karel Appel te laten zien hoe Appel verf op zijn doek kwakt. Nu gaat het kijken de andere kant op. Het gat maakt de zaal met Mellors’ installatie tot een enorme kijkdoos. Waar heb ik zoiets eerder gezien? Bij Marcel Duchamp (1887-1968) natuurlijk. Zijn Étants donnés was een kleine kijkdoos.

Na Duchamps dood in 1968 kwam zijn laatste werk, waaraan hij jaren in het geheim had gewerkt, aan het licht: Etants donnés: 1. La chute d’eau 2. le gaz de’éclarage. Het heeft een soort subtitel: ‘collapsible mock-up between 1946 and 1966 in New York with scope for ad-libbing during assembly and disassembly’. In 1969 werd Etants donnés geïnstalleerd in het Philadelphia Museum of Art conform de door Duchamp nagelaten instructies. Formeel en inhoudelijk bestaat er een relatie met Het grote glas. Het grote glas is tweedimensionaal. Hoewel de onderkant met zijn één-punts perspectief één standpunt impliceert, kan men er toch omheen lopen en doorheen kijken. Étants donnés is daarentegen driedimensionaal, maar desondanks nooit in zijn geheel te zien. Bovendien is het kijken een handeling geworden.

Étants donnés bestaat uit een bakstenen muur achter een deur die niet te openen is. Op ooghoogte zitten twee kijkgaten die de kijker uitnodigen erdoorheen te kijken. In een donkere ruimte ziet de kijker door een onregelmatig gat in een bakstenen muur een helder verlicht landschap waarin een naakte dame met gespreide benen ligt. Frank Reijnders verwoordt het zo: ‘Als men zich eenmaal gedwongen in de positie van voyeur bevindt, wordt de blik als door een magneet getrokken naar ‘le con de la mariée’. Met die laatste opmerking wijst hij erop dat Étants donnés een hyperrealistische vertaling is van het thema dat in Het Grote Glas werd voorgesteld als een ‘abstract diagram’. De vrouw is gemaakt van beschilderd gips en varkenshuid. Ze heeft echt hoofdhaar. In haar hand houdt ze een gaslamp. Ze ligt op een bed van takjes, wijdbeens, met haar geschoren kut naar de kijker gekeerd, haar gezicht verborgen net als de vrouw in Courbets L'Origine du monde. Ze houdt het fallische gaslicht omhoog, suggererend dat ze haar hoogtepunt bereikt. Het landschap op de achtergrond is een gemanipuleerde foto, genomen toen Duchamp met vakantie was in Chexbres, aan het Lémanmeer in Zwitserland. Het Italiaans aandoende landschap doet eerder denken aan Giorgione en Titiaan dan aan de moderne odalisken. De waterval lijkt naar beneden te storten en een mist te veroorzaken, zonder het bijbehorende geluid. ‘Het enige zintuig waarop een beroep wordt gedaan is het oog’, zegt Reijnders. ‘En steeds van één kijker tegelijk, die bovendien zelf al glurend in de museumzaal te kijk staat. Hij vergelijkt Étants donnés dan ook met een peepshow. Ades noemt Etants donnés een parodie op de private kijker. Marian Coustijn benadrukt weer een ander aspect. Door de dwingende kijkdoosstructuur kan de kijker het werk alleen maar bekijken zoals Duchamp heeft bedoeld. Afstand nemen of een andere invalshoek kiezen is uitgesloten. Duchamp is de ultieme regisseur, en blijft dat ook na zijn dood. Daar kan geen curator iets aan veranderen. Zij bestempelt Duchamps manipulatie dan ook als ‘een uiterst dwingende daad van curating’.

Terug naar de kijkdoos van Nathaniel Mellors. Ik wil niet suggereren dat Mellors zich heeft laten inspireren door Duchamp. Waarschijnlijk is hij bij het selecteren van sculpturen uit de collectie van het Cobra Museum gestuit op die bizarre Appel, die hem bracht op het idee voor zijn kijkdoos.

Als de kijker door het gat naar binnen kijkt, ziet hij grote hutachtige sculpturen, waarvan er een een mensachtige vorm heeft. Ze bestaan uit een skelet van houten latten bekleed met kippengaas dat is beplakt met kranten: de zogenaamde nesten. Gelukkig is Mellors niet zo manipulatief als Duchamp. Kijkers kunnen gewoon naar binnen via een andere ingang.

Ourhouse

Sinds 2009/10 werkt Nathaniel Mellors aan Ourhouse, een soap over de familie Maddox-Wilson, bestaand uit vader Charles/Daddy die een toneelscript schrijft, zoons Truson, die vogels observeert en fotografeert, en Faxon die zich bezig houdt met experimentele jazz, minnares Annalise/Babydoll die beeldhouwer is, en tuinman Roberto/Bobby. Inmiddels bestaat de filmserie uit vier episodes die de kijker een blik gunnen op de verwarrende relaties en wonderbaarlijke wederwaardigheden van het gezin. De absurditeit viert hoogtij en is vooral te danken aan de bizarre verhaallijnen.

Ik maakte in de zomer van 2011 kennis met Ourhouse op de centrale expositie van Bice Curiger op de Biënnale van Venetië. Een aanvulling op de film vormde de Hippy Dialectics, twee ‘animatronics’, robotachtige koppen gebaseerd op de daddy-figuur, de één blauw, de ander geel, aan elkaar verbonden door hun lange haar. Ze waren gewikkeld in een luidruchtige dialoog, die voor veel hilariteit zorgde.

In het Cobra Museum toont Mellors verschillende fragmenten van de vier episodes of autonome films die een uitwerking zijn van een bepaalde scene uit een episode. Dit uitwerken en weer opnemen in het grote verhaal is verwant aan een methode van editen die ‘nesting’ heet en waaraan de expositie zijn titel ontleent. Drie van de films worden getoond op beeldschermen die staan opgesteld in grote hutachtige sculpturen. Deze bestaan uit een skelet van houten latten bekleed met kippengaas dat is beplakt met kranten: de zogenaamde nesten. Een vierde film is te zien op een groot zwevend scherm vlak bij een van de nesten. In de nesten opgehangen gekleurde lampen die voortdurend aan- en uitgaan zorgen voor een onrustig spel van licht.

Episodes

In episode 1 zien we hoe de familieleden een man ontdekken in de bibliotheek. Omdat ze hem niet herkennen als mens noemen ze hem ‘The Object’. In zijn aanwezigheid kunnen ze zich niet goed meer uitdrukken. In het vervolg, te zien in een ander nest, ontdekt Bobby oplichtende sculpturen die zijn geheugen verstoren.

Deze vormen ontstaan doordat ‘The Object’ pagina’s uit de boeken in de bibliotheek opeet die hij uitbraakt als pulp dat vervolgens grillige vormen aanneemt. ‘The Object’ zet dus tekst om in sculpturale vormen. Tegelijkertijd beïnvloedt hij het verhaal door er stukken van op te eten en weer uit te braken als nieuwe verhaallijnen. Zo zaait hij opperste verwarring binnen het gezin. Ook van het pulp uitbrakende object maakte Mellors een ‘animatronic’, te zien op zijn expositie in De Hallen in Haarlem. (2010)

Op het zwevende scherm draait ‘Ourhouse –The Nest’ een autonome bewerking van episode 2. In een van de scenes plant tuinman Roberto/Bobby een clown van Muranoglas in een bloempot en geeft hem water. Een andere scene speelt zich af in de zuilengalerij van het huis. In een grote bloempot staat Bobby met een plastic zak over zijn hoofd. Door zijn ademhaling bolt de plastic zak in en uit, en raakt beslagen. Als kijker krijg je het er benauwd van. Hoe het afloopt krijg je niet te zien, want opeens begint de volgende scene waarin in Bobby en Babydoll elkaar achtervolgen in het doolhof.
De Murano clown staat ook afgebeeld op vier foto’s die op de wand achter het scherm hangen. De clowns zijn heel vaag, want door lagen acetaat te gebruiken heeft Mellors ze vervormd en/of vermenigvuldigd. De serie heet dan ook Murano Clown Distortion. In het huis van Mellors’ grootmoeder stond zo’n clown van Muranoglas. Dit souvenir, ‘one of the first artworks I ever saw’, had een enorme aantrekkingskracht op hem. Het was mysterieus, vloeibaar en massief tegelijk.

In weer een ander nest wordt op een beeldscherm Venus Projections getoond, een autonome bewerking van episode 3 (The Cure of Folly).

Binnen het gezin staat Truson voor de dwaze onschuld. In de film loopt hij door het bos met een houten reproductie van de Venus vom Hohlen Fels, die hij op eBay heeft gekocht. De Venus vom Hohlen Fels is een uit het Paleolithicum daterend vrouwenfiguurtje, zonder hoofd maar met enorme borsten, billen en genitaliën. Deze Venus is de oudste beeltenis van de homo sapiens die ooit is gevonden. Voor Truson is zijn reproductie van de Venus ‘the real thing’, want het onderscheid tussen origineel en kopie zegt hem niets. De houten Venus verandert op wonderlijke wijze in een transparant exemplaar van kunsthars, wat Truson nog gelukkiger maakt met zijn schat. Maar hij wordt gespot door Addison en zijn maten. Addison is zo gefascineerd door Truson’s amulet dat hij die tot elke prijs, afgehakte vingers en tenen van zichzelf en van zijn maten, wil bemachtigen.

Op de expositie staat in een vitrine op sokkel de Venus van kunsthars opgesteld. In het nest staan fotogrammen van deze Venus van Truson. Ook aan de museumwanden hangen een tiental grotere van dergelijke fotogrammen, die Mellors samen met beeldend kunstenaar Chris Bloor heeft gemaakt. Die welke zijn gemaakt naar de houten Venus zien er heel anders uit dan die waarvoor de kunsthars Venus model heeft gestaan.
Een fotogram is een afdruk van een voorwerp dat in de donkere kamer direct op lichtgevoelig materiaal is gelegd en vervolgens belicht. Het betreft dus een vorm van fotograferen zonder camera.

Jammer genoeg exposeert Mellors in deze expositie geen ‘animatronics’. In plaats daarvan heeft Mellors beelden uit de collectie van het Cobra Museum opgenomen, die veelal onder een vitrine van plexiglas op sokkel staan opgesteld in de nesten. Ze voegen niets toe aan het verhaal van objectificatie dat Mellors wil vertellen. Gelukkig zijn ze door het met kranten bedekte kippengaas nauwelijks zichtbaar zodat ze niet echt storend zijn.
Positieve uitzondering is Le Brayon van Reinhoud. Buiten een nest staat hij te kijken naar een in het nest opgestelde leistenen tablet van Raoul Ubac. Zijn verwonderde kijken weerspiegelt de onderzoekende blik van van Bobby nadat hij de oplichtende sculpturen heeft ontdekt.

Wat maakt 'The Nest' tot installatie?

‘The Nest’ brengt sculptuur, video en fotogrammen samen, en is dus multimediaal. Mellors heeft voor zijn video’s tijdelijke behuizingen gemaakt: sculpturen die hij nesten noemt. En die nesten heeft hij ondergebracht in een kijkdoos. Mellors is geen manipulator, noch is hij een regisseur op afstand. Maar er is wel enige sturing. De toegang wordt geblokkeerd, maar bezoekers kunnen via een andere entree naar binnen. Kijkend door het gat in de Appel zien de bezoekers niet alleen de nesten maar ook de andere bezoekers. Eenmaal binnen worden ze onderdeel van het schouwspel, in een verduisterde zaal waar theatrale verlichting zorgt voor de sfeer. De kijkdoosstructuur maakt de zaal tot drager van een ‘site specific’ installation. De gelijke hutachtige vormen van de nesten en vooral de verhaallijn van de video’s rijgen de nesten aaneen tot een geheel, tot een totaalinstallatie. In Mellors’ kijkdoos kunnen bezoekers ronddwalen van het ene naar het andere nest met film. Zo raken ze langzaam wegwijs in de absurde wereld van het gezin Maddox. En wie de moeite neemt de films echt uit te kijken wordt ruimschoots beloond. Mellors’ quasi filosofische en satirische teksten zijn ijzersterk. Ze zitten vol woordgrappen, reflecteren op de beeldhouwkunst en nemen de kunstpraktijk op de hak.

Bronnen
Tentoonstellingsinformatie
Nathaniel Mellors – ‘The Nest’ (publicatie Cobra Kunstprijs Amstelveen, 2011)
Dawn Ades – ‘Marcel Duchamp’, 1999
Frank Reijnders - Meesterwerken Meesterzetten, 2013
Marian Coustijn – De kunst van het tentoonstellen (in Groene Amsterdammer, 2014)