Op avontuur


Readymade katalysator van sculpturale expansies

Begin jaren '60 zetten twee ontdekkingen de expansiedrift van de sculptuur in gang. De eerste is eigenlijk een herontdekking, te weten de herontdekking van de readymade van Marcel Duchamp, en de daaruit voortvloeiende gevolgtrekking dat alles kunst kan zijn. De tweede is meer een 'oog krijgen voor' een eigenschap die heel lang onbenut is gebleven, namelijk dat beelden socialer zijn dan schilderijen.

In 1912 brak Marcel Duchamp (1887-1968) met Nu descendant un escalier (1912) definitief door als schilder. Een jaar later stopte hij met schilderen introduceerde hij zijn eerste readymades, kant-en-klaar objecten, zoals een urinoir, flessendroger, kapstok of fietswiel op kruk, die hij presenteerde als kunstwerk. De readymade stelt authenticiteit en originaliteit aan de orde. Want Duchamp heeft zijn readymades niet zelf gemaakt, maar geselecteerd. Ze kunnen hem niet 'uitdrukken' omdat maker en kunstenaar niet één en dezelfde persoon zijn. Ze kunnen dus nooit uiting geven aan zijn innerlijke roerselen. Mijn vroegere docent Frank Reijnders noemt Duchamps uitvinding dan ook geen meesterwerk maar een 'meesterzet'.


Alles kan kunst zijn


Om zich af te zetten tegen het formalisme van de modernistische schilderkunst pakten opeenvolgende na-oorlogse generaties van neo-avantgardisten de readymade op om te onderzoeken op zijn grensoverschrijdende mogelijkheden. Immers, na Duchamps uitvinding kan alles een kunstwerk zijn: het landschap, de natuur, het eigen lichaam, een actie, geluid, en zelfs een idee. Land art ('marked site' en 'site construction'), sculptuurbouwsels, living sculpture en body art (de twee laatste vallen onder performance) zijn de eerste crossovers van de sculptuur. Vanwege hun vaak tijdelijke karakter werden deze vastgelegd op foto en film, waardoor die registraties aanvankelijk ook tot sculptuur werden gerekend. Crossovers tussen al deze nieuwe categorieën resulteerden uiteindelijk in de multimedia installatie. De medium specifieke sculptuur had plaats gemaakt voor multidisciplinaire ruimtelijke kunst. Sculptuur heeft zich ontwikkeld tot ruimtelijk georiënteerde of driedimensionale kunst. Naast de traditionele crossovers tussen sculptuur en natuur, architectuur, theater en tweedimensionale kunstvormen als schilderkunst, tekenen, grafiek, fotografie en (video)film, zijn er nieuwe crossovers bijgekomen tussen ruimtelijke kunst en wetenschap, life sciences, computertechniek en robotica, die worden aangeduid als onderzoekskunst, ‘bio-art’, ‘animatronics’ en computerkunst. Sommige kunstenaars werken graag samen met niet-kunstenaars om allerlei soorten gemeenschapskunst te maken.


Rolverdeling


Tegelijkertijd kregen vooral beeldhouwers oog voor het feit dat een beeld anders dan een schilderij werkelijke ruimte en werkelijke tijd deelt met de kijker. Ze benutten die eigenschap door ruimte, tijd en kijker bij het kunstwerk te betrekken. De crossovers laten zien dat dit gevolgen had voor de traditionele rolverdeling tussen kunstenaar, kunstwerk en kijker. Zo kunnen kijkers een land-art werk pas overzien en ervaren door erin rond te lopen. Bij een performance heeft de illusie (de verwijzing naar een andere tijd en ruimte) plaats gemaakt voor de realiteit van een door performer en kijkers gedeeld hier en nu. Waar de kijkers naar kijken is geen opvoering van een toneelstuk, maar gebeurt echt. Soms krijgt de kijker en rol toebedeeld en wordt hij mede-acteur. Voor een installatie is de kijker helemaal onmisbaar, want IN de installatie verandert hij van kijker in participant, zowel onderdeel als medemaker. Hij is kijker en bekekene tegelijk. De privé contemplatie heeft plaats gemaakt voor publieke participatie. De kunstenaar is een soort regisseur op afstand geworden. Hij confronteert de kijker met een onverwachte situatie. Die situatie bepaalt de respons van de kijker. Maar de controle over de situatie, en daarmee over die respons, berust bij de kunstenaar.


De theoretische diepte in


#
Welke zijn de nieuwe sculpturale categorieën van Rosalind Krauss?
#
Michael Fried en Rosalind Krauss over theatraliteit. De gevolgen van theatraiteit: interactiviteit en 'experience design'
#
Rosalind Krauss, Thierry de Duve, Thomas McEvilly en Hal Foster over de parallel tussen de readymade van Marcel Duchamp en de minimalistische objecten van Donald Judd, Frank Stella, Carl André, Dan Flavin, en Robert Morris

Recente blog artikelen


#
VUUR bij kunsthal KAdE in Amersfoort.
#
NA - vragen over de dood in de Amsterdamse Oude Kerk
#
Het Vlot. Kunst is (niet) eenzaam. Expositie van Jan Fabre en cocurator Joanna Vos in Oostende. Kunstwerken op diverse locaties in de stad.
#
Tijdelijk Museum, asielzoekerscentrum, en voormalige gevangenis
#
De Pont museum 25 jaar