Robert Smithson - 'Broken Circle/Spiral Hill'

#
#

Crossovers tussen sculptuur en landschap noemen we landart. In Nederland konden we in 1971 kennismaken met de Amerikaanse landart op de tentonstelling ‘Sonsbeek buiten de perken’. De tentoonstelling bestond uit op locatie (door heel Nederland, vandaar 'buiten de perken') uitgevoerde, veelal tijdelijke kunstwerken. Toch leverde de tentoonstelling Nederland twee landart werken van Amerikaanse kunstenaars op: Broken Circle/Spiral Hill van Robert Smithson en het Observatorium van Robert Morris. Broken Circle/Spiral Hill is een voorbeeld van een 'marked site', een van de twee landart categoriën die kunsthistoricus Rosalind Krauss definieerde in haar model van de 'expanded field'.

Voor Smithson met zijn fascinatie voor delfplaatsen en verlaten industriegebieden was de zandafgraving van de firma De Boer bij Emmen een unieke plek, op het uiteinde van een morene, vol met door gletsjers meegebrachte brokken puin. Smithson's idee was om de gedifferentieerde conditie van de plek te benadrukken en versterken. Hoewel het de bedoeling was dat Broken Circle/Spiral Hill langzaam zou opgaan in zijn omgeving is op verzoek van Smithson in 1972 toch besloten tot behoud ((foto links toont situatie van 1971). Zoals de titel aangeeft, bestaat Broken Circle/Spiral Hill uit twee delen: de land/water combinatie Broken Circle en de heuvel Spiral Hill. Beide hebben een cirkelvormig grondplan.
Broken Circle bestaat uit een soort eiland en een halfronde dijk, waarvan de vorm zich landinwaarts herhaalt in een gebogen kanaal. Broken Circle is omgeven door water, want het ligt in een meer dat door zandafgraving is ontstaan. Broken Circle is plat, licht van kleur en heeft een centrifugale werking. Spiral Hill, de conische heuvel, werd op de nabije oever opgebouwd door een bestaande heuvel op te hogen met zand dat was vrijgekomen bij de aanleg van Broken Circle. De heuvel werd vervolgens bedekt met zwarte aarde, waarin een uit wit zand bestaand pad omhoog cirkelde. Spiral Hill wordt omgeven door land. Spiral Hill is driedimensionaal en donker, en draait centripetaal om zijn eigen as.

Iets buiten het middelpunt van Broken Circle ligt een enorme zwerfkei van de soort waaruit hunebedden bestaan. Aanvankelijk wilde Smithson hem laten ingraven of verplaatsen. Want doordat de kei de aandacht op het centrum in plaats van op de buitenkant richtte, verstoorde hij de door Smithson beoogde dialectiek tussen eiland en heuvel. Maar de kei bleek te zwaar en er was geen geld om hem door het leger te laten verwijderen. Tegelijkertijd was Smithson ook gefascineerd door zwerfkeien en hunebedden, wat hem er min of meer mee verzoende om deze voldongen aanwezigheid maar te laten liggen ‘as a kind of glacial “heart of darkness” – a warning form the Ice Age’.

Nadat was besloten tot behoud van het kunstwerk werd in 1972 een houten beschoeiing aangebracht rondom Broken Circle om afkaveling door golfslag te voorkomen. Spiral Hill werd beplant met een bodembedekkende heester en aan weerszijden van het pad kwamen paaltjes. Deze eerste maatregelen tot behoud werden uitgevoerd in overleg met Smithson zelf. In 2012 werd Broken Circle/Spiral Hill grondig gerestaureerd (de luchtfoto rechts is van na de restauratie). Naar aanleiding van die restauratie schreef ik een artikel in 'Beelden', het kwartaalblad voor ruimtelijke georiënteerde kunst.


Bron:
Ingrid Commandeur en Trudy van Riemsdijk-Zandee (red) - Robert Smithson, Art in Continual Movement